Zekât nisabı nedir, nasıl hesaplanır?

Zekât, malî ibadetler içinde hesabı en somut olanıdır. Buna rağmen her yıl aynı soruyla karşılaşırız: “Benim zekât vermem gerekiyor mu, gerekiyorsa ne kadar?” Sorunun cevabı iki kavramda düğümleniyor: nisap ve kırkta bir. Bu yazıda ikisini de adım adım açalım.

Önce çerçeve: zekât kimin üzerine borçtur?

Klasik fıkıh kitaplarında zekâtın yükümlülüğü için genel olarak şu şartlar sayılır: kişinin Müslüman, akıl sağlığı yerinde ve bulûğa ermiş olması; temel ihtiyaçlarının ve borçlarının dışında nisap miktarı mala sahip bulunması; bu malın artıcı nitelikte olması ve üzerinden bir kamerî yıl geçmiş olması.

Bu şartların ayrıntısında mezhepler arasında farklar vardır. Örneğin çocuğun ve akıl hastasının malından zekât gerekip gerekmediği tartışmalıdır. Aşağıda yaygın kabul gören çerçeveyi anlatıyoruz; ihtilaflı noktalarda kendi bağlı olduğunuz görüşe göre hareket ediniz.

Nisap nedir?

Nisap, zekâtın farz olması için gereken asgari zenginlik eşiğidir. Bu eşiğin altında kalan kişi zekâtla yükümlü değildir; hatta duruma göre zekât alabilecek konumdadır. Eşik, ihtiyaç fazlası malın belirli bir ağırlıkta altın ya da gümüş karşılığına ulaşmasıyla belirlenir.

Kaynaklarda nisap, yirmi miskal altın ya da iki yüz dirhem gümüş olarak geçer. Bunların gram karşılığı hesaplanırken küçük farklar ortaya çıkar; Türkiye'de yaygın olarak 80,18 gram altın ve 561 gram gümüş rakamları kullanılır, bazı kaynaklarda ise 85 gram altın ve 595 gram gümüş şeklinde geçer. Aradaki fark, eski ölçü birimlerinin gram çevriminde tercih edilen katsayıdan kaynaklanır.

Altın ve gümüş nisapları bugün birbirine denk gelmiyor; gümüş nisabının parasal karşılığı belirgin biçimde daha düşük. İki eşik arasındaki farkın nasıl değerlendirileceği de tartışmalıdır. Bir görüş, fakirin lehine olduğu için düşük olan gümüş nisabının esas alınmasını; bir başka görüş, gümüşün bugünkü ekonomik işlevinin değiştiğini dikkate alarak altın nisabını savunur. Bu, kişinin kendi tercihini yapması gereken bir noktadır.

Nisabın güncel para karşılığı altın ve gümüş fiyatına bağlı olduğu için sabit bir rakam vermek doğru olmaz; hesabı yaptığınız gün geçerli olan kur üzerinden bakmak gerekir.

“Artıcı mal” ve bir yıl şartı

Zekât, kural olarak nemâ yani artma kabiliyeti olan mal üzerinden alınır. Altın, gümüş, nakit para, ticaret malı ve belirli şartlarla hayvanlar bu kapsamdadır. Buna karşılık oturulan ev, kullanılan araç, ev eşyası, giysi ve kişinin mesleğini icra ettiği aletler zekâta tabi sayılmaz; bunlar temel ihtiyaç kabul edilir.

İkinci şart havelân-ı havl, yani malın üzerinden bir kamerî yıl geçmesidir. Burada sık yapılan bir hata var: yıl boyunca elinizdeki paranın miktarı değiştiyse, hesabı ay ay takip etmek gerekmez. Yaygın uygulamaya göre önemli olan, yıl başında ve yıl sonunda nisabın üzerinde olmanızdır; arada inip çıkması hesabı bozmaz.

Hangi varlıklar hesaba katılır?

Zekât hesabına dahil edilen başlıca kalemler şunlardır:

• Nakit para: Elde, banka hesabında, vadeli ya da vadesiz tutulan tüm para. Döviz de bulunduğu günkü kuruyla eklenir.
• Altın ve gümüş: Külçe, ziynet, sikke, bilezik fark etmez; ağırlığı üzerinden hesaplanır.
• Ticaret malı: Alım satım amacıyla elde tutulan her türlü emtia. Dönem sonu stok değeri üzerinden hesaplanır.
• Alacaklar: Tahsil edilmesi kuvvetle muhtemel alacaklar hesaba katılır. Ümitsiz alacaklar için farklı görüşler vardır; genel eğilim, tahsil edildiğinde zekâtının verilmesi yönündedir.
• Yatırım araçları: Hisse senedi, katılım hesabı, fon gibi araçlar niteliklerine göre değerlendirilir. Ticaret amaçlı alınan hisselerde piyasa değeri, uzun vadeli ortaklıklarda ise şirketin zekâta tabi varlıklarındaki pay esas alınır.

Tartışmalı bir başlık: ziynet altını

Kadının kullandığı takıların zekâta tabi olup olmadığı, mezhepler arasındaki en bilinen ihtilaflardan biridir. Hanefî mezhebinde altın ve gümüş takılar, kullanım amaçlı bile olsa nisaba dahil edilir ve zekâtı verilir. Bazı mezheplerde ise mutat ölçüde kullanılan süs eşyası muaf tutulur. Burada da kendi bağlı olduğunuz görüşü esas almanız gerekir.

Borçlar düşülür mü?

Vadesi gelmiş ve ödenmesi gereken borçlar, zekât matrahından düşülür. Ancak uzun vadeli borçların tamamının bir defada düşülüp düşülemeyeceği tartışmalıdır. Örneğin uzun vadeli bir konut kredisinde yaygın yaklaşım, borcun tamamını değil o yıl içinde ödenecek taksitleri düşmektir; aksi halde neredeyse hiç kimse zekât yükümlüsü olmazdı.

Oran: kırkta bir

Nakit, altın, gümüş ve ticaret malı için zekât oranı kırkta bir, yani %2,5'tir. Bu oran üzerinde ihtilaf yoktur. Hesabı yapmak için matrahı 40'a bölmek yeterlidir; ya da 0,025 ile çarpabilirsiniz.

Farklı oranlar yalnız farklı mal türleri için geçerlidir. Tarım ürünlerinde (öşür) oran, sulama biçimine göre onda bir ya da yirmide birdir. Define ve madenlerde beşte bir oranı söz konusudur. Hayvanlarda ise sayı aralıklarına göre ayrı bir cetvel işler.

Hesap gününüzü belirleyin

Zekât hesabında en çok işe yarayan pratik tavsiye şudur: kendinize sabit bir zekât günü belirleyin. Nisaba ilk ulaştığınız tarihi esas alıp her kamerî yıl aynı günde hesap yapmak, hem takibi kolaylaştırır hem de mükerrer ya da eksik ödemeyi önler. Birçok kişi bunun için Ramazan'ı tercih eder; bu bir zorunluluk değil, hatırlaması kolay olduğu için yerleşmiş bir alışkanlıktır.

O gün yapılacak iş basittir: elinizdeki nakit, döviz, altın, gümüş, ticaret malı ve tahsil edilebilir alacakları toplayın; vadesi gelmiş borçlarınızı düşün; kalan tutar nisabın üzerindeyse kırkta birini ayırın.

Zekâtı geciktirmek ve peşin vermek

Zekât, şartları oluştuğunda geciktirilmeden ödenmesi gereken bir borçtur. Buna karşılık nisaba sahip olan kişinin, yıl dolmadan önce zekâtını peşin ödemesi genel olarak caiz görülmüştür. Özellikle acil ihtiyaçların ortaya çıktığı dönemlerde bu imkân sık kullanılır. Yıl sonunda hesap yapıldığında peşin ödenen tutar mahsup edilir; eksik kalmışsa tamamlanır.

Özetle

• Nisap, zekâtın farz olması için gereken asgari zenginlik eşiğidir.
• Eşik, ihtiyaç fazlası malın belirli ağırlıkta altın ya da gümüş karşılığına ulaşmasıyla belirlenir; güncel para karşılığı fiyatlara göre değişir.
• Nakit, altın, gümüş, ticaret malı ve tahsil edilebilir alacaklar hesaba girer; oturulan ev, kullanılan araç ve mesleki aletler girmez.
• Malın üzerinden bir kamerî yıl geçmiş olmalıdır.
• Oran kırkta bir, yani %2,5'tir.

Kalem kalem hesap yapmak isterseniz sitemizdeki zekât hesaplama aracını kullanabilirsiniz; araç, güncel değerler üzerinden nisap kontrolünü ve kırkta bir hesabını sizin için yapar. Zekâtınızı hangi kalemlerde değerlendirebileceğinizi görmek için bağış sayfamıza, sorularınız için iletişim sayfamıza bakabilirsiniz.